Znaczenie prawa siedziby arbitrażu dla efektywności sądownictwa arbitrażowego jako metody rozstrzygania międzynarodowych sporów handlowych – czy możemy uwolnić się z kajdan i wejść do gry?

Jan Matejko Rok_1863_PoloniaU podstaw postępowania arbitrażowego leży porozumienie stron, które decydują się dążyć do rozstrzygnięcia sprawy z całkowitym lub częściowym pominięciem sądownictwa państwowego. Powszechnie akceptuje się, że to strony są „gospodarzami” postępowania arbitrażowego. Przysługuje im kompetencja do kreowania zasad, według których to postępowanie ma się toczyć, jak również szeroka autonomia woli w odniesieniu do wskazania materialnych podstaw rozstrzygnięcia. Niemniej jednak korzystanie z owej swobody doprowadzić może do naruszenia zasad obowiązujących w systemie prawnym państwa, z którym dane postępowanie arbitrażowe jest powiązane. W szczególności chodzi o prawo państwa, w którym toczy się postępowanie arbitrażowe (prawo siedziby arbitrażu, tzw. lex loci arbitrii). Porządek prawny miejsca siedziby arbitrażu roztacza bowiem zasadniczą kontrolę nad przebiegiem postępowania arbitrażowego, jak również wywiera istotny wpływ na stosowanie przez arbitrów materialnoprawnej regulacji, która będzie stanowiła podstawę rozstrzygnięcia sądu polubownego.

Ponadto, w kontekście korzystania przez strony z autonomii woli w arbitrażu i orzekania przez arbitrów w sprawach o złożonych, wielopodmiotowych stanach faktycznych, powstaje potrzeba ochrony interesów osób trzecich, które co najmniej pierwotnie nie są uczestnikami postępowania arbitrażowego i nie mają wpływu na jego przebieg, co może prowadzić do naruszenia ich interesów. Zasadniczą rolę w tym względzie pełni również prawo siedziby arbitrażu. Powstają tu istotne pytania o zakres akceptowalnego związania osób trzecich umową o arbitraż (i w konsekwencji jurysdykcją sądów arbitrażowych) oraz o ewentualny wpływ wyniku postępowania arbitrażowego na sytuację prawną tych osób, nawet w braku jurysdykcji sądów arbitrażowych względem nich. Nie sposób nie podnieść także kwestii relacji pomiędzy standardami ochrony osób trzecich wyznaczanymi przez prawo miejsca arbitrażu z jednej strony i porządek prawny, w skład którego wchodzi prawo materialne właściwe dla stosunku prawnego, którego spór dotyczy z drugiej. W szczególności, wątpliwości budzi stawianie daleko idących wymagań przez legis loci arbitrii, w sytuacji, gdy miejsce arbitrażu jest jedynym czynnikiem łączącym spór stron z tym prawem. Nie bez znaczenia pozostają tutaj różnice kultur prawnych i ich wpływu na oceny dokonywane przez poszczególnych arbitrów i sędziów sądów państwowych.

Co więcej, istnieje w arbitrażu międzynarodowym tendencja – będąca zresztą przedmiotem krytyki wielu – do rozszerzania kompetencji sądu arbitrażowego względem podmiotów niebędących bezpośrednio stronami umowy o arbitraż. Takie „rozszerzanie” jest niekiedy nieodzowne z punktu widzenia możliwości wymierzenia sprawiedliwości w kontekście międzynarodowym, zwłaszcza gdy alternatywę stanowią sądy państwa nie gwarantującego rzetelnego, uczciwego i sprawnego procesu sądowego. Niekiedy może jednak prowadzić do nadużywania polubownej metody rozstrzygania sporów i naruszenia interesów podmiotów, które nie wyraziły zgody na arbitraż.

Istniejące pomiędzy autonomią woli stron i potrzebą ochrony prawa miejsca siedziby arbitrażu napięcie ma zasadnicze znaczenie dla ustalenia optymalnej równowagi pomiędzy fundamentalnymi w arbitrażu – choć niekiedy przeciwstawnymi – wartościami: efektywnością orzeczniczą sądów arbitrażowych z jednej strony, a ich rzetelnością w zachowaniu gwarancji procesowych i legitymacją sądownictwa polubownego jako metody rozstrzygania sporów w ogóle. Z punktu widzenia interesów stron, które kierują swe spory do arbitrażu, najważniejsze jest wszakże skuteczne i szybkie, a co za tym idzie efektywne rozstrzyganie sporów, zgodnie z regułami, które strony same uznają za najbardziej odpowiednie. Autonomia woli stron i potrzeba służenia ich interesom może pozostawać w konflikcie z innymi wartościami, w tym z rzetelnością i uczciwością procesu rozstrzygania sporów. Dylemat dotyczy zwłaszcza pytania o rodzaje ograniczeń autonomii woli, jakie uznać należy za właściwe w kształtowaniu zasad postępowania arbitrażowego, aby zachowane zostały najistotniejsze wymogi rzetelności procesu. W polskim prawie arbitrażowym podstawowy wymóg równości stron sformułowany został w art. 1161 § 2 oraz art. 1169 § 3  k.p.c. Przepisy te nie regulują jednak wyczerpująco tej złożonej problematyki. Na ich tle pojawia się wiele kwestii szczegółowych.

Skuteczność sądów polubownych i przyznanie doniosłej roli autonomii woli stron pozostaje również w napięciu z coraz szerzej dyskutowanym na świecie problemem „legitymacji” (ang. legitimacy) sądownictwa arbitrażowego jako alternatywnej metody rozstrzygania sporów. Arbitraż stał się w ramach międzynarodowego prawa handlowego dominującą metodą w tym zakresie. Podmioty zaangażowane w handel międzynarodowy postrzegają sądownictwo polubowne jako instrument optymalny z punktu widzenia ich szczególnych potrzeb, w szczególności ze względu na szeroki zakres swobody w kształtowaniu zasad postępowania i podstaw rozstrzygnięcia, jaki jest udziałem arbitrażu. Orzekanie w doniosłych sporach handlowych nie dotyczy jednak wyłącznie interesów stron. Proces rozstrzygania sporów dotyka także interesów państwa i społeczeństwa (a w kontekście międzynarodowym – państw i społeczeństw), jak również mniej lub bardziej zindywidualizowanych osób trzecich nie uczestniczących w postępowaniu arbitrażowym. Choć zatem autonomia woli stron w arbitrażu jest niezbędna, a skuteczność sądu polubownego w rozstrzyganiu sporów stanowi o jego funkcjonalności, kompetencje orzecznicze arbitrów w systemie środków ochrony prawnej są uzasadnione tylko w granicach, w których zapewniona jest ochrona doniosłych interesów społecznych oraz praw osób trzecich.

Powyższe dylematy ujawniają się ze szczególną mocą w kontekście sporów międzynarodowych, które wykazują związek z różnymi obszarami prawnymi. Pewnym jest, że zasadniczą rolę odgrywa tu prawo siedziby arbitrażu. Prawo to udziela arbitrażowi akceptacji, dzięki czemu rozstrzygnięcia sądów arbitrażowych zostają zrównane w mocy prawnej z orzeczeniami sądów państwowych. Lex loci arbitrii realizuje zatem interes w kontrolowaniu podstawowych zasad i przebiegu postępowania, oraz w ochronie fundamentalnych zasad swego materialnoprawnego porządku. Sporny jest natomiast optymalny zakres kontroli, który ma być udziałem prawa siedziby arbitrażu, bądź – ujmując to inaczej – stopień w jakim postępowanie arbitrażowe i podstawy rozstrzygania przed tym sądem powinny być determinowane przez to prawo. Zagadnienie to znane jest jako pytanie o pożądany stopień delokalizacji arbitrażu w stosunkach międzynarodowych. Jest on żywo dyskutowany na świecie w różnych odsłonach szczegółowych zagadnień. Nie jest zasadne, aby prawo miejsca arbitrażu roztaczało szerszą kontrolę nad postępowaniem arbitrażowym niż to jest niezbędne dla ochrony podstawowych interesów chronionych przez legis loci arbitrii.

W tym kontekście powstaje także pytanie o optymalne miejsce arbitrażu w ramach „globalnej wioski” tworzonej przez społeczność międzynarodową. Powszechnie wiadomo, że większość sporów arbitrażowych rozstrzygana jest w bogatych krajach Zachodu przez arbitrów i przy udziale pełnomocników, pochodzących głównie z tych państw. Wiele z tych sporów dotyczy również stosunków pomiędzy podmiotami z państw o niższym stopniu rozwoju gospodarki i kultury prawnej. Powstaje zatem pytanie na ile arbitraż, jako proces rozstrzygania międzynarodowych sporów handlowych, jest legitymowany z punktu widzenia potrzeb społeczności międzynarodowej, stosunków między państwami oraz istniejącej i zmieniającej się nieustannie kultury międzynarodowego biznesu.

Wszystkie te dylematy warto wreszcie umieścić w kontekście oceny roli odgrywanej przez polski porządek prawny, gdy to on stanowi – lub ma stanowić – miejsce siedziby arbitrażu. Powstaje fundamentalne pytanie, na ile Polska jest konkurencyjna jako siedziba arbitrażu i w jakim stopniu może zaistnieć pośród centrów rozstrzygania sporów na globalnym rynku usług tego typu. Patrząc z tego punktu widzenia warto rozważyć jaki powinien być uzasadniony stopień ingerencji polskiej legis loci arbitrii w postępowania arbitrażowe w sprawach międzynarodowych i co ten stopień określa. Koniecznym jest ważenie różnych wartości – z jednej strony autonomii woli stron i skuteczności postępowania arbitrażowego, a z drugiej rzetelności i uczciwości procesu, potrzeby ochrony praw i interesów osób trzecich oraz podstawowych wartości politycznych i społecznych, doniosłych dla naszego kraju.

Powyższe trudności ujawniają się w szczegółowych zagadnieniach. W dużym stopniu właśnie w odpowiedziach na konkretne problemy kryje się bowiem klucz do osiągnięcia optymalnej równowagi pomiędzy różnymi wartościami na tle prawa miejsca siedziby arbitrażu. Wypracowanie tych odpowiedzi to wielkie zadanie, z którym będzie musiała zmierzyć się polska doktryna i judykatura w nadchodzących latach, jeżeli chcemy poważnie myśleć o tym aby nasz kraj mógł odgrywać istotną rolę jako centrum międzynarodowego arbitrażu handlowego. W naszym przekonaniu, konieczne jest w tym zakresie położenie nacisku na funkcjonalną wykładnię przepisów polskiego prawa (a w niektórych obszarach być może także ich zmianę) i kreatywne, skoncentrowane na interesach i wartościach godnych ochrony, rozwiązywanie poszczególnych trudności. Ortodoksyjna ochrona dogmatów i nadmierny formalizm, dominujące niekiedy w rozważaniach naszej doktryny i w myśleniu sądów, mogą bowiem skutecznie odstraszyć międzynarodowe środowisko kupieckie od lokalizowania swych sporów arbitrażowych w Polsce.

Opracowali: Maciej Zachariasiewicz, Jacek Zrałek i Bartłomiej Panfil

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s