Reguły dodatkowe dla sporów korporacyjnych Niemieckiego Instytutu Arbitrażowego (DIS) – droga naprzód dla polskiej praktyki sądownictwa polubownego?

CC Attribution 3.0 Unported license. Author: Thomas Wolf

CC Attribution 3.0 Unported license. Author: Thomas Wolf

Zagadnienie zdatności sporów o ważność uchwał spółek kapitałowych od dawna budzi w naszym kraju kontrowersje i ożywioną dyskusję w doktrynie. Wielu jest zdania, że tego typu spory nie mogą być de lege lata rozstrzygane przez sądy polubowne. W niedawno opublikowanym artykule mec. Rafał Kos (PPH, 2014, Nr 3) przekonująco jednak argumentuje, że spory o ważność uchwał spółek kapitałowych mają już w obecnym stanie prawnym zdatność arbitrażową. Problem nie leży bowiem w zdatności, lecz w stworzeniu takich warunków procesowych, które umożliwiałyby rozstrzyganie tego typu sporów w sposób, który zapewnia możliwość uczestnictwa i wpływu na postępowanie arbitrażowe wszystkim podmiotom dotkniętym potencjalną decyzją sądu (a zatem w szczególności wszystkim wspólnikom spółki).

Zdatność arbitrażowa sporów korporacyjnych bywa kontrowersyjna, ale co ciekawe tylko w niektórych systemach prawnych. W większości państw – co może zaskakiwać patrząc z naszej perspektywy – problem w ogóle nie powstaje, a zdatność arbitrażowa sporów korporacyjnych (także o ważność uchwał) nigdy nie była kwestionowana. W innych, takich jak np. Rosja czy Ukraina, generalnie kwestionuje się zdatność arbitrażową wszystkich sporów korporacyjnych [zob. np. orzeczenie rosyjskiego państwowego Najwyższego Sądu Arbitrażowego ze stycznia 2012 r. w sprawie Novolipetsk Mettalugical Company v. Maximov, w którym sąd stwierdził, że zdatności arbitrażowej nie mają także spory wynikające z umowy sprzedaży udziałów w spółce (orzecz. opisuje P. Pettibone, The Nonarbitrability of Corporate Disputes in Russia, Arb. Int’l, 2013, Nr 2, s. 263 i n.)]. Podobna natomiast jak w Polsce dyskusja toczyła się w Niemczech, gdzie kwestionowano w przeszłości zdatność arbitrażową sporów o ważność uchwał. Warto, jak zresztą często to czynimy, zerknąć na wydarzenia, które miały miejsce u naszego zachodniego sąsiada i zastanowić się, czy nie mogą one stanowić wzoru dla rozwoju polskiej praktyki dotyczącej sporów korporacyjnych w arbitrażu.

Rozpocząć należy od zwrócenia uwagi na przełomowe orzeczenie niemieckiego Najwyższego Sądu Federalnego (BGH) z 6 kwietnia 2009 r. (było ono szeroko komentowane; zob. np. J. Kraayvanger, M. Hilgard, Arbitrability of Shareholders’ Disputes under German Law, International Litigation Quarterly, Fall 2009). W orzeczeniu tym (zwanym czasem „zdatność II”) niemiecki BGH przyjął, że spory o ważność uchwał spółek kapitałowych mają zdatność arbitrażową, a ponadto, że orzeczenie sądu arbitrażowego stwierdzające nieważność uchwały może wiązać wszystkich wspólników spółki. Aby jednak taki skutek mógł zaistnieć spełnione muszą być 4 przesłanki, szczegółowo wskazane przez BGH:
1) wszyscy wspólnicy muszą wyrazić zgodę na zapis na sąd polubowny,
2) wszyscy wspólnicy, a także zarząd spółki i rada nadzorcza, muszą zostać poinformowani o postępowaniu wszczętym przed sądem arbitrażowym i muszą zostać dopuszczeni do wzięcia w nim udziału,
3) wszyscy wspólnicy muszą mieć możliwość wpływu na wybór składu orzekającego (na wyznaczenie arbitrów),
4) należy upewnić się, że odbędzie się tylko jedno postępowanie, w którym rozpatrzone zostaną wszystkie zarzuty wobec zaskarżonej uchwały (tak aby nie zapadły sprzeczne orzeczenia w odniesieniu do tej samej uchwały).

W reakcji na orzeczenie BGH z kwietnia 2009 r., Niemiecki Instytut Arbitrażowy (DIS), przygotował niezwykle szczegółowe Reguły Dodatkowe dla Sporów Korporacyjnych (DIS-Ergänzende Regeln für gesellschaftsrechtliche Streitigkeiten / Supplementary Rules for Corporate Law Disputes). Reguły te wdrażają wymogi sformułowane przez BGH odnośnie sporów o ważność uchwał spółek kapitałowych, w taki sposób aby sąd arbitrażowy mógł skutecznie wydać rozstrzygnięcie wiążące wszystkie strony dotknięte ewentualną decyzją stwierdzającą nieważność uchwały, w tym w szczególności wszystkich wspólników.

Reguły stanowią instrument dodatkowy w stosunku do ogólnego Regulaminu Arbitrażowego DIS. Ich zastosowanie jest uzależnione od wskazania ich właściwości przez strony. Może to mieć miejsce w umowie spółki lub w innym instrumencie korporacyjnym, na który zgodę wyrażają wspólnicy. Strony muszą zatem wyraźnie wskazać w umowie o arbitraż, że zastosowanie znajdują Reguły Dodatkowe dla Sporów Korporacyjnych DIS (obok ogólnego Regulaminu DIS; pkt. 1 Reguł).

Istotą Reguł jest zapewnienie udziału osób, które będą dotknięte rozstrzygnięciem sądu arbitrażowego (tzw. Concerned Others). Chodzi tu o takie spory, w których rozstrzygnięcie powinno ze swej istoty wiązać wszystkich wspólników („disputes requiring a single decision binding all shareholders”; pkt. 2.1 Reguł). W szczególności taka sytuacja zachodzi w odniesieniu do sporów o ważność uchwał podejmowanych przez organy spółki. Zasadniczym zatem wymogiem w tego typu sporach jest stworzenie możliwości uczestniczenia w postępowaniu arbitrażowym na prawach strony wszystkim podmiotom, które dotknięte będą wyrokiem arbitrażowym. Wszystkie tego typy osoby (w tym zwłaszcza wspólnicy) muszą zostać wezwane do udziału w postępowaniu (przede wszystkim powód określa je w pozwie; pkt. 2.2 Reguł). Tylko te podmioty, które zostały prawidłowo wezwane będą związane wyrokiem arbitrażowym.

W celu wezwania dotkniętych podmiotów wyznacza się im określony termin. Jeżeli decydują się one wstąpić do postępowania arbitrażowego mogą to uczynić na prawach strony lub ewentualnie „interwenienta koniecznego” (w rozumieniu art. 69 niemieckiego kodeksu postępowania cywilnego – ZPO). Z kolei w sytuacji, gdy dany dotknięty podmiot zaniecha złożenia oświadczenia o wstąpieniu do postępowania arbitrażowego w określonym terminie, traktowany jest jak zrzekający się prawa do wzięcia w nim udziału na pełnych prawach (pkt. 4.2 Reguł). Taka osoba może jeszcze później przyłączyć się do postępowania, ale bez prawa wskazania arbitra czy kwestionowania składu orzekającego.

Inaczej niż w normalnym postępowaniu arbitrażowym, powód nie ma prawa do wyznaczenia swojego arbitra (choć może arbitra zaproponować). Wpływ na wybór składu orzekającego muszą wszakże zachować wszystkie strony. W przypadku, w którym orzekać ma skład jednoosobowy, zgodę na osobę arbitra muszą wyrazić wszystkie strony łącznie (pkt. 7.1 Reguł). W braku takiej wspólnej nominacji, arbitra wyznaczy Komitet Nominacyjny DIS (pkt. 7.3 Reguł). Jeżeli umowa o arbitraż przewiduje trzyosobowy skład orzekający, arbitrów bocznych wyznaczają osobno strona powodowa i pozwana (pkt. 8.2 Reguł). Jeżeli po stronie powodowej lub pozwanej brak jest zgody na osobę ich arbitra, nominacji arbitrów dokona w zastępstwie stron Komitet Nominacyjny DIS (pkt. 8.3 Reguł)

Najważniejszym skutkiem wyroku wydanego przez arbitrów w zgodzie z Regułami Dodatkowymi dla Sporów Korporacyjnych DIS jest związane skutkami wyroku wszystkich dotkniętych podmiotów. Związanie to następuje bez względu na to czy skorzystały one z możliwości uczestniczenia w postępowaniu czy nie. Przesłanką jest jednak prawidłowe wezwanie ich do udziału w postępowaniu (pkt. 11 Reguł).

Reguły Dodatkowe dla Sporów Korporacyjnych DIS wydają się przemyślanym instrumentem, który może zapewnić efektywne rozstrzyganie sporów korporacyjnych przy jednoczesnym zapewnieniu praw wszystkich zainteresowanych stron. Rozstrzyganie sporów korporacyjnych w arbitrażu ma zaś jednocześnie niewątpliwą zaletę poufności postępowania. Wspólnicy mają bowiem szansę uniknąć rozgłosu co do zaistniałego wewnątrz spółki konfliktu, który może przełożyć się negatywnie na sposób postrzegania spółki na rynku i jej wartość.

Przyjmując założenie, że także w naszym kraju spory o ważność uchwał organów spółek kapitałowych mają zdatność arbitrażową (co jednak de lege lata nie jest pozbawione kontrowersji), warto rozważyć, czy polskie stałe sądy arbitrażowe również nie powinny stworzyć specjalnych reguł odnośnie sporów korporacyjnych, myśląc zwłaszcza o sporach o ważność uchwał spółek. Zmierzać oczywiście należy w szczególności do takiego ukształtowania reguł aby zapewnić prawo do uczestnictwa wszystkich podmiotów, które mogą być dotknięte potencjalną decyzją stwierdzającą ważność lub nieważność uchwały. Można wyrazić nadzieję, że przy poszanowaniu w postępowaniu arbitrażowym praw wszystkich zainteresowanych stron, polski Sąd Najwyższy byłby skłonny potwierdzić zdatność arbitrażową sporów o ważność uchwał organów spółek.

Ja sam 1 miniOpracował Maciej Zachariasiewicz

Reklamy

One thought on “Reguły dodatkowe dla sporów korporacyjnych Niemieckiego Instytutu Arbitrażowego (DIS) – droga naprzód dla polskiej praktyki sądownictwa polubownego?

  1. Pingback: Czy spory uchwałowe mogą być w Polsce rozstrzygane przez sądy arbitrażowe, a jeśli tak to na jakich zasadach? | Międzynarodowe prawo handlowe

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s