Sprawa Jukosu. Sprawiedliwość po latach?

W ostatnich dniach w mediach zrobiło się głośno na temat wyroku jaki zapadł przed Stałym Sądem Arbitrażowym w Hadze w sprawie wywłaszczenia przez Federację Rosyjską byłych akcjonariuszy Jukosu. Chyba nie ma osoby, która nigdy nie słyszała o tej spółce. Jeszcze nieco ponad 10 lat temu był to jeden z największych na świecie producentów ropy naftowej (2% światowej produkcji), wydobywający dziennie 1,7 mln. baryłek ropy. Zarzuty unikania płacenia podatków przez Jukos oraz towarzyszące im aresztowania członków zarządu spółki, w dwa lata doprowadziły do bankructwa spółki i przejęcia jej majątku przez inne podmioty (w praktyce należące do Skarbu Państwa). Sprawa Jukosu, Chodorkowskiego i Lebiediewa przez długie lata kładła się cieniem na wiarygodności Federacji Rosyjskiej jako partnera handlowego, zwłaszcza w sektorze energetycznym. Dziś, sprawa ta częściowo znalazła swój finał. Wyrokiem z 18 lipca 2014 r. Stały Sąd Arbitrażowy w Hadze przyznał odszkodowanie byłym akcjonariuszom Jukosu za bezprawne wywłaszczenie w wysokości przeszło 50 miliardów dolarów.

Wyrok sądu wraz z uzasadnieniem (liczącym ponad 500 stron) został opublikowany na stronie internetowej Stałego Sądu Arbitrażowego w Hadze i dostępny jest pod adresem: http://www.pca-cpa.org/showpage.asp?pag_id=1599 dzięki czemu można skrótowo przytoczyć kilka interesujących aspektów tej sprawy.

Postępowanie arbitrażowe zostało wszczęte jeszcze w 2005 roku. W istocie były to trzy odrębne sprawy wytoczone przez byłych akcjonariuszy Jukosu (Hulley Enterprises Limited, Yukos Universal Limited oraz Veteran Petroleum Limited) przeciwko Federacji Rosyjskiej. Sprawy te – z uwagi na tożsamą podstawę prawną i faktyczną roszczeń – zostały połączone do wspólnego rozpoznania. Powodowie zarzucali, że działania Federacji Rosyjskiej jakie miały miejsce w stosunku do spółki Jukos od marca 2005 r. doprowadziły do bankructwa i  nacjonalizacji majątku Jukosu przez państwo. Zdaniem powodów, działania Federacji Rosyjskiej były bezprawne, bowiem przymusowa nacjonalizacja, bez odpowiedniego odszkodowania, naruszała przepisy art. 10 i 13 Europejskiej Karty Energetycznej z 1994 r.

Dopuszczalność postępowania arbitrażowego

Postępowanie arbitrażowe było prowadzone na podstawie przepisów Europejskiej Karty Energetycznej z 1994 r. Dokument ten został podpisany w dniu 17 grudnia 1994 r. i reguluje kwestie współpracy pomiędzy sygnatariuszami w sektorze energetycznym, w szczególności poprzez zapewnienie gwarancji prawnych w obszarach takich jak inwestycje, tranzyt i handel. Karta ta została pomyślana jako dokument stanowiący podstawę do współpracy pomiędzy krajami Europy zachodniej a krajami dawnego ZSRR. Przepis art. 26 ust. 3 Karty zawiera zapis, że każda Umawiająca się Strona wyraża swoją bezwarunkową zgodę na przedłożenie sporu pomiędzy nią a inwestorem do arbitrażu  międzynarodowego – zgodnie z regułami określonymi w Karcie. Kluczowym problemem w zakresie uznania jurysdykcji Sądu w tej sprawie było to, że Federacja Rosyjska wprawdzie podpisała ten dokument, jednak nigdy go formalnie nie ratyfikowała. Co więcej – w sierpniu 2009 r. – władze Federacji oficjalnie oświadczyły, że Rosja nie zamierza dalej być stroną porozumienia i je wypowiedziała. Sąd Arbitrażowy uznał, że nie była to przeszkoda do zastosowania zapisów Karty do powstałego sporu. Kluczowy w tej mierze był przepis art. 45 Karty, który stanowi, że „każdy z sygnatariuszy wyraża zgodę na tymczasowe stosowanie Traktatu w okresie jego wprowadzania w życie dla takiego sygnatariusza, w takim stopniu, w jakim tymczasowe stosowanie nie będzie sprzeczne z konstytucją, ustawami lub przepisami tego sygnatariusza”. Nie była zatem konieczna formalna ratyfikacja tego dokumentu dla zapewnienia jego częściowego stosowania. Postępowanie przeprowadzone przed Sądem (obejmujące m.in. przesłuchanie licznych konstytucjonalistów rosyjskich) wykazało, że postanowienia Karty w zakresie rozstrzygania sporów są zgodne z postanowieniami Konstytucji oraz innymi przepisami prawa Federacji Rosyjskiej. Również wypowiedzenie Karty przez Federację Rosyjską nie było przeszkodą dalszego prowadzenia postępowania, bowiem postanowienia m.in. dotyczące rozstrzygania sporów pozostają w mocy jeszcze przez 20 lat od dnia wypowiedzenia.

Kolejną z kwestii jaką rozpoznał Sąd w zakresie braku jurysdykcji był zarzut podnoszony przez Federację Rosyjską jakoby powodowie (a w zasadzie przedsiębiorstwo, w którym byli udziałowcami) mieli „nieczyste ręce” i odnosili zyski na podstawie działań niezgodnych z prawem. Jednym z przykładów takich działań miała być wprowadzona w Jukosie optymalizacja podatkowa, która pozwoliła obniżyć należny podatek m.in. poprzez fikcyjne przenoszenie działalności spółki do obszarów Federacji Rosyjskiej, gdzie były stosowane preferencyjne stawki podatkowe. Sąd przyznał, że tylko działania inwestora, które są zgodne z prawem mogą być chronione przez prawo. Jednakże inwestor zawsze ma prawo odwołać się do przepisów Karty i wszcząć postępowanie arbitrażowe przeciwko Państwu w celu zbadania zasadności stawianych mu zarzutów oraz proporcjonalności sankcji z jakimi się spotyka. Samo bezprawne działanie inwestora nie wyłącza zatem prawa do prowadzenia postępowania arbitrażowego.

Strona pozwana kwestionowała również dopuszczalność postępowania arbitrażowego podnosząc, że kwestie podatkowe zostały wyłączone z postanowień Karty i każde państwo jest suwerenne w ich ustalaniu (art. 21 Karty). W odniesieniu do tej kwestii Sąd ustalił, że nawet jeśli niektóre działania Jukosu w procesie optymalizacji podatkowej mogły naruszyć prawo Federacji Rosyjskiej i mogły stanowić uzasadnioną podstawę roszczeń przeciwko niemu, to nie można pominąć tego, że Federacja Rosyjska wykorzystała całą tę sytuację  jako pretekst do ataku na pełną skalę przeciwko Jukosowi i jego akcjonariuszom, w celu doprowadzenia go do bankructwa i przejęcia jego majątku. Sąd uznał, że działania polegające na wywłaszczeniu i spory z nimi związane podlegają jego jurysdykcji (art. 13 i 21 ust. 5 Karty). Wyłączenie kwestii podatkowych uregulowane w art. 21 Karty znajduje zastosowanie jedynie do obciążeń publicznoprawnych nakładanych w dobrej wierze, tylko w celu pobrania odpowiednich należności do budżetu państwa. Działania, które pozornie nazywane są pobraniem podatków ale faktycznie zmierzają do innego celu – jakim w tym przypadku było przejęcie przez Federację Rosyjską kontroli nad Jukosem nie mogą korzystać z tego zwolnienia.

W efekcie sąd oddalił wszelkie zarzuty odnoszące się do braku jurysdykcji.

Odpowiedzialność Federacji Rosyjskiej za naruszenie przepisów Karty

Sąd uznał, że działania Jukosu w zakresie optymalizacji podatkowej faktycznie mogły naruszyć prawo Federacji Rosyjskiej. Zdaniem Sądu Jukos powinien był zakładać, że model optymalizacji jaki został przez niego zastosowany może zostać zakwestionowany przez władze Federacji Rosyjskiej i spotka się z odpowiednią reakcją. Reakcja władz jaka nastąpiła była jednak skrajnie nieproporcjonalna do skali naruszeń i faktycznie nie miała na celu pobrania zaległych należności. Celem działań władz Federacji było wywłaszczenie Jukosu i przejęcie kontroli nad jego mieniem. Sąd stwierdził, że żadna z osób zarządzających Jukosem (w szczególności: Michaił Chodorkowski i Płaton Lebiediew) nie mogła przewidywać nałożenia przez organy skarbowe obowiązku zapłaty zaległego podatku i kar w wysokości 13 miliardów dolarów m.in.  za niezapłacony VAT za eksport ropy, podczas gdy dostawa faktycznie miała miejsce. Kolejne działania organów Federacji doprowadziły do paraliżu działalności spółki i uniemożliwiły jej normalne funkcjonowanie. Zostały aresztowane praktycznie wszystkie osoby zarządzające spółką, a pozostałym uniemożliwiono wykonywanie swoich obowiązków. Władze Federacji podnosiły co raz to nowe roszczenia podatkowe, nakazując ich natychmiastową zapłatę. Spłata nie była jednak możliwa, bowiem na skutek nałożonych kar i zaległości podatkowych władze Federacji dokonały zajęcia majątku Jukosu i zamroziły jego konta bankowe. Wszystkie te okoliczności doprowadziły do ogłoszenia bankructwa Jukosu, którego majątek został zlicytowany po zaniżonych cenach na rzecz państwowych podmiotów – w szczególności koncernu Rosnieft. Sąd jednoznacznie stwierdził, że działania Federacji Rosyjskiej nie były podyktowane ściągnięciem należnego podatku ale miały na celu przejęcie Jukosu i jego aktywów.

Na podstawie powyższych okoliczności, Sąd stwierdził, że działania władz Federacji Rosyjskiej skutkowały naruszeniem art. 13 Karty, który zakazuje wywłaszczenia inwestorów jeśli nie zostały spełnione przesłanki określone w Karcie, a wywłaszczenie jest możliwe tylko za odpowiednim odszkodowaniem.

Stosowanie do treści art. 39 ILC Articles on State Responsibility  Sąd przyjął, że powodowie skorzystali z działań Jukosu, które były niezgodne z prawem Federacji i sztucznie zaniżyły wysokość należnego podatku. Z tych względów Sąd przyjął, że odszkodowanie należne powodom winno być obniżone o 25%.

Na odszkodowanie należne powodom złożyła się kwota utraconych dywidend oraz wartość posiadanych przez nich akcji Jukosu ustalona wedle wartości na dzień wywłaszczenia.

Z ciekawostek zawodowych warto zwrócić uwagę na kwotę kosztów pomocy prawnej jaka została przyznana powodom – dokładnie 60 milionów dolarów.

Oczywiście nie są to wszystkie zagadnienia jakie zostały poruszone tym postępowaniu. Niewątpliwie wyrok Sądu stanowi zarzewie nowego postępowania w przedmiocie stwierdzenia wykonalności wyroku (co zostało już wstępnie zapowiedziane przez Ministra Finansów Federacji Rosyjskiej), a biorąc pod uwagę wysokość zasądzonego odszkodowania, reakcję władz Federacji Rosyjskiej na treści wyroku należy oczekiwać, że nie zostanie on dobrowolnie wykonany.

Opracował: Bartosz Krupa

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s