Opinia Rzecznika Generalnego Watheleta w sprawie C-536/13 Gazprom OAO – czy sądy arbitrażowe będą mogły stosować anti-suit injunctions?

Siedziba TSUE (Prawa autorskie do zdjęcia: TSUE))4 grudnia 2014 r. Rzecznik Generalny w Trybunale Sprawiedliwości Unii Europejskiej Melchior Wathelet przedstawił wyczekiwaną przez środowisko arbitrażowe opinię w sporze pomiędzy rosyjskim Gazpromem i litewskim Ministerstwem Energetyki. Dotyczy ona niezwykle ciekawego i doniosłego zagadnienia dopuszczalności w ramach Unii Europejskiej stosowania zakazów prowadzenia postępowania przed innym forum (tzw. anti-suit injunctions). O sprawie pisaliśmy już w zeszłym roku (zob. wpis z 12 listopada 2013 r.), gdy pytanie prejudycjalne wpłynęło do TSUE. Przypomnijmy krótko podstawowe elementy jej stanu faktycznego.

Gazprom, Litwa oraz niemiecka spółka stały się wspólnikami w spółce akcyjnej prawa litewskiego Lietuvos dujos AB. Działalność spółki polegać miała na zakupie gazu od Gazpromu, oraz transporcie i rozprowadzaniu go w Republice Litewskiej. W 2004 r. Gazprom zawarł umowę wspólników ze spółką niemiecką i funduszem skarbu państwa działającym w imieniu Republiki Litewskiej. W prawa tego ostatniego wstąpił następnie Litewski Minister Energetyki. W umowie tej znajdował się zapis na sąd polubowny przewidujący właściwość Sądu Arbitrażowego Izby Gospodarczej w Sztokholmie (SCC).

Pomiędzy stronami powstał spór odnośnie formuły obliczania taryfy gazu zawartej w długoterminowej umowie gazowej. Ministerstwo Energetyki zdecydowało w wniesieniu powództwa przed sąd na Litwie. Jednakże Gazprom, uznając, że powództwo narusza zapis na sąd polubowny zawarty w umowie wspólników, wniósł sprawę do sądu arbitrażowego w Sztokholmie. Przed sądem tym Gazprom wniósł m.in. o nakazanie Ministrowi Energetyki cofnięcia powództwa wytoczonego przed sądem litewskim. Sąd arbitrażowy uznał, że postępowanie wszczęte przez Ministra Energetyki na Litwie częściowo narusza zapis na sąd polubowny zawarty w umowie. W konsekwencji nakazał litewskiemu Ministrowi wycofanie w określonym zakresie roszczeń dochodzonych przed litewskim sądem (anti-suit injunciton). Gazprom wniósł przed litewskim sądem powszechnym o uznanie tego rozstrzygnięcia. Powstało pytanie czy zasada ustanowiona w orzeczeniu TSUE w sprawie West Tankers rozciąga się także na przypadek, z jakim do czynienia miały sądy litewskie.

Przypomnijmy. W sprawie West Tankers chodziło o anti-suit injunction wydane przez angielski sąd powszechny dla ochrony arbitrażu, który toczył się w Anglii. Jednocześnie jedna ze stron wniosła powództwo przed sąd powszechny we Włoszech. Zdaniem angielskich sądów takie działanie było sprzeczne z umową o arbitraż. W tej sytuacji były one gotowe ingerować z wykorzystaniem środków przyjętych w prawie angielskim, tj. właśnie anti-suit injunction. Ponieważ jednak taki środek skierowany byłby przeciwko właściwości sądu państwa członkowskiego, Trybunał Sprawiedliwości uznał, że jest on sprzeczny z zasadami przyjętymi na tle rozporządzenia Bruksela I. Trybunał uznał anti-suit injunctions za niedopuszczalne pomimo, że chodziło o ochronę arbitrażu, który zasadniczo jest wyłączony z zakresu zastosowania rozporządzenia Bruksela I.

Sprawa Gazpromu tym różni się od West Tankers, że orzeczenie mające skutki anti-suit injunction wydane zostało przez sąd arbitrażowy a nie powszechny. Sądy litewskie powzięły wobec tego wątpliwość czy powinny uznać orzeczenie sądu arbitrażowego z uwagi na sprzeczność anti-suit injunctions z systemem rozporządzenia Bruksela I.

W konsekwencji przeprowadzonych rozważań Rzecznik Generalny Wathelet zaproponował w swej opinii następujące odpowiedzi na postanowione przez litewski sąd pytania:

1)      Rozporządzenie (WE) nr 44/2001 z dnia 22 grudnia 2000 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych należy interpretować w ten sposób, że nie zobowiązuje ono sądu państwa członkowskiego do odmowy uznania i wykonania „anti-suit injunction” wydanego przez sąd arbitrażowy.

2)      Okoliczność, iż orzeczenie arbitrażowe zawiera „anti-suit injunction”, tak jak w postępowaniu głównym, nie wystarczy, aby odmówić jego uznania i wykonania na podstawie art. V ust. 2 lit. b) konwencji nowojorskiej z dnia 10 czerwca 1958 r.

Z przytoczonych wyżej wniosków Rzecznika wynika, że uważa on iż anti-suit injunctions wydane przez sądy polubowne nie dotykają jurysdykcji sądów państwa członkowskich na tle rozporządzenia Bruksela I, czy też innymi słowy, że to ostatnie nie stoi na przeszkodzie ich stosowaniu. Co więcej, jak zaraz zobaczymy, Rzecznik Wathalet proponuje odejście od reguły ustanowionej przez TSUE w sprawie West Tankers, tudzież – jak on to ujmuje – powrót do wykładni rozporządzenia Bruksela I sprzed tegoż rozstrzygnięcia, a przyjętej w wyrokach w sprawach 145/86 Hoffmann, C-190/89 Marc Rich i C-391/95 Van Uden.

Sala rozpraw TSUE (Prawa autorskie do zdjęcia: TSUE))Przyjrzyjmy się podstawowym motywom uzasadnienia, na które wskazuje Rzecznik Generalny w swej decyzji. Wyraźnie widać, że wychodzi on z założeń przyjmowanych przez krytyków orzeczenia w sprawie West Tankers. Wskazuje zatem między innymi na negatywny skutek tego ostatniego, jakim jest możliwość podważenia skuteczności umów o arbitraż, poprzez wniesienie sprawy przed sądy państwa członkowskiego w naruszeniu istniejącego zobowiązania do rozstrzygania sporów w arbitrażu. Przede wszystkim jednak, Rzecznik Wathalet uważa, że zmiana wykładni przyjętej w sprawie West Tankers uzasadniona jest za sprawą nowego rozporządzenia Bruksela I, tj. rozporządzenia 1215/2012, a ściślej motywu 12 jego Preambuły. Motyw 12 przywrócić ma zdaniem Rzecznika Wathaleta rozumienie wyłączenia arbitrażu, które obowiązywało do czasu orzeczenia w sprawie West Tankers, tj. jego wykluczenia w całości z zakresu rozporządzenia Bruksela I. To zaś znaczy, że rozporządzenie nie może stać na przeszkodzie wydawaniu anti-suit injunctions chroniących arbitraż.

Rzecznik Generalny podkreśla jednocześnie, że nic nie stoi na przeszkodzie, aby sąd odsyłający, po pierwsze, sam ustalał czy jest właściwy do rozstrzygnięcia wniesionego do niego sporu (a więc między innymi czy zarzut zapisu na sąd polubowny jest skuteczny), a po drugie, samodzielnie zdecydował o odmowie uznania i wykonania orzeczenia arbitrażowego na podstawie art. V konwencji nowojorskiej, jeżeli jego zdaniem nie będzie ono spełniało przesłanek uznania lub wykonania. Innymi słowy, zdaniem Rzecznika „uznanie i wykonanie orzeczenia arbitrażowego będącego przedmiotem sprawy w postępowaniu głównym należy wyłącznie do zakresu stosowania konwencji nowojorskiej z 1958 r.”.

W tym miejscu Rzecznik rozważyć musiał kolejne z pytań litewskiego sądu, które zmierzało w istocie do ustalenia, czy przesłanka porządku publicznego na tle art. V ust. 2 lit. b) konwencji nowojorskiej obejmuje zakaz wydawania anti-suit injunctions. Odpowiedź twierdząca prowadziłaby do wniosku, że sąd krajowy zmuszony jest – choć na tle konwencji nowojorskiej – odmówić uznania orzeczenia arbitrażowego stosującego taki środek. Rzecznik Wathalet nie widzi jednak takiej konieczności. Podkreśla on raczej – w dość daleko idącym stwierdzeniu – że „przepisy rozporządzenia Bruksela I nie mają rangi norm porządku publicznego”. Nie zachodzi tu zatem przypadek jaki miał miejsce w sprawie C-126/97 Eco Swiss czy C-168/05 Mostaza Claro, w których określone normy prawa UE (odpowiednio art. 101 TFUE i przepisy dyrektywy 93/12/EWG w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich) podniesiono do rangi podstawowych zasad porządku prawnego państw członkowskich (z czego wynikała konieczność odmowy uznania orzeczenia arbitrażowego naruszającego te normy). Rzecznik podkreślił przy okazji, że nie zgadza się ze stwierdzeniami, które padły we wspomnianych wyrokach Trybunału, zgodnie z którymi sam fakt, iż określona dziedzina należy do kompetencji wyłącznej lub dzielonej Unii wystarczy do podniesienia przepisu prawa Unii do rangi normy porządku publicznego. W konsekwencji, Rzecznik przyjął, że okoliczność, iż orzeczenie arbitrażowe zawiera „anti-suit injunction” nie wystarczy, aby odmówić jego uznania i wykonania na podstawie art. V ust. 2 lit. b) konwencji nowojorskiej.

Opinia Rzecznika zawiera daleko idące wnioski, zmieniające wykładnię rozporządzenia Bruksela I przyjętą w sprawie West Tankers. Za kilka miesięcy przekonamy się czy Trybunał pójdzie w kierunku zarysowanym przez Rzecznika. O znaczeniu rozstrzygnięcia świadczy fakt, że Trybunał skierował sprawę do rozstrzygnięcia przez Wielką Izbę. Pozostaje czekać na jego ostateczny wyrok.

Opracował Maciej Zachariasiewicz

Reklamy

One thought on “Opinia Rzecznika Generalnego Watheleta w sprawie C-536/13 Gazprom OAO – czy sądy arbitrażowe będą mogły stosować anti-suit injunctions?

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s