Nowelizacja prawa arbitrażowego z 10 września 2015 r. – mały, ale znaczący krok w dobrym kierunku

CC 2.0 Author: Piotr Drabik

CC 2.0 Author: Piotr Drabik

10 września 2015 r. polski ustawodawca przyjął kilka istotnych dla arbitrażu modyfikacji w przepisach Kodeksu postępowania cywilnego. Na pierwszy rzut oka mogą one wydawać się kosmetyczne, ale w rzeczywistości dokonuje się właśnie bardzo ważna zmiana w polskim prawie arbitrażowym. Przede wszystkim zrealizowano postulat redukcji etapów w ramach których kontrolowane są orzeczenia sądów polubownych. Ponadto, w nowych przepisach wyrażono także regułę, zgodnie z którą do postępowania ze skargi odpowiednio stosuje się przepisy o apelacji. Wreszcie, skrócono do 2 miesięcy termin na wniesienie skargi o uchylenie wyroku sądu polubownego. Pierwszej i drugiej ze wspomnianych zmian warto poświęcić kilka słów komentarza. Pomijam natomiast w tym miejscu równie ważną zmianę dotyczącą arbitrażu, tj. likwidację zasady dotychczas przyjętej w Prawie upadłościowym, zgodnie z którą ogłoszenie upadłości pociąga za sobą wygaśnięcie umowy o arbitraż, której stroną był upadły, bez względu na stopień zaawansowania postępowania arbitrażowego. Na ten temat pisał już jakiś czas temu Szczęsny Kaźmierczak (zob. Wpis z 28 sierpnia 2015 r.).

Najważniejszą zmianą dotyczącą arbitrażu wynikającą z Ustawy z dnia 10 września 2015 r. o zmianie niektórych ustaw w związku ze wspieraniem polubownych metod rozwiązywania sporów jest bez wątpienia „spłaszczenie” postępowań post-arbitrażowych, tj. postępowań ze skargi o uchylenie wyroku sądu arbitrażowego i z wniosku o uznanie lub stwierdzenie wykonalności wyroku arbitrażowego. Postulat „spłaszczenia” kontroli wyroków arbitrażowych był obecny w polskiej doktrynie już od jakiegoś czasu. Zgadzano się, że dotychczasowy system w ramach którego postępowania w tym przedmiocie są dwuinstancyjne z możliwością wniesienia skargi kasacyjnej nienadmiernie przedłuża postępowania post-arbitrażowe. Zwracano oczywiście uwagę, że w kształtowaniu modelu kontroli orzeczeń arbitrażowych przez sądy państwowe należy pamiętać o konieczności ważenia konkurujących ze sobą wartości, których zapewnienie jest niezbędne dla poprawnego funkcjonowania sądownictwa arbitrażowego: z jednej strony szybkości i autonomii arbitrażu, ale z drugiej – zapewnienie niezbędnego zakresu nadzoru przez sądy państwowe. Słusznie jednak uznano, że dotychczasowy model kontroli był „dysfunkcjonalny poprzez nadmiernie rozbudowane gwarancje w zakresie kontroli instancyjnej”. Przeważył pogląd, że wystarczająca jest w tym zakresie kontrola w ramach jednej instancji, z możliwością zaskarżenia rozstrzygnięcia sądu apelacyjnego do Sądu Najwyższego. Jest to model dwuetapowej kontroli, który nota bene wydaje się dominować w chwili obecnej w Europie.

Nowelizacja ogranicza się do przekazania spraw ze skargi o uchylenie wyroku sądu polubownego i z wniosku o jego uznanie lub stwierdzenie wykonalności do kompetencji sądów apelacyjnych. W odniesieniu do tych drugich, dotyczy to uznania lub stwierdzenia wykonalności zarówno krajowego, jak i zagranicznego wyroku arbitrażowego. Od wyroku wydanego w postępowaniu ze skargi o uchylenie wyroku sądu polubownego przysługuje skarga kasacyjna do Sądu Najwyższego (art. 1208§3 k.p.c.). Skarga kasacyjna przysługuje również od prawomocnego postanowienia sądu apelacyjnego w przedmiocie uznania albo stwierdzenia wykonalności zagranicznego wyroku arbitrażowego (art. 1215§3 k.p.c.). Skarga kasacyjna, podobnie jak miało to miejsce na gruncie wcześniej obowiązujących przepisów, nie przysługuje natomiast na postanowienie o uznaniu lub stwierdzeniu wykonalności wyroku arbitrażowego wydanego w Polsce (art. 1214§4 k.p.c.). Nie ma tu konieczności angażowania Sądu Najwyższego skoro w odniesieniu do krajowych wyroków arbitrażowych i tak zasadniczym instrumentem kontroli jest skarga o uchylenie wyroku. Na postanowienie sądu apelacyjnego o uznaniu lub stwierdzeniu wykonalności polskiego wyroku przysługuje jednak zażalenie do innego składu tego sądu (art. 1214§4 k.p.c.).

Warto zwrócić uwagę, że ustawodawca polski zdecydował się pozostać przy dotychczasowej filozofii określania właściwości miejscowej sądu, władnego orzekać w sprawach post-arbitrażowych, tj. poprzez nawiązanie do właściwości sądu do rozpoznania sprawy, która była lub jest przedmiotem rozstrzygnięcia sądu arbitrażowego. Kompetentny jest zatem „sąd apelacyjny, na obszarze którego znajduje się sąd, który byłby właściwy do rozpoznania sprawy, gdyby strony nie dokonały zapisu na sąd polubowny” (art. 1208§1 i art. 12131 §1 k.p.c.). Szkoda, że polski ustawodawca nie skorzystał z okazji aby na nowo przemyśleć zasady wskazywania właściwości miejscowej sądu w sprawach arbitrażowych, poprzez odwołanie się do innych kryteriów. W szczególności w sprawach post-arbitrażowych – zwłaszcza w sprawach ze skargi – kompetentny powinien być moim zdaniem sąd miejsca, w którym toczyło się postępowanie arbitrażowe. Taki sposób ukształtowania właściwości miejscowej sądu apelacyjnego powołanego do kontroli wyroku arbitrażowego uzasadniony jest przez terytorialną więź istniejącą pomiędzy sądem i miejscem postępowania arbitrażowego. Jest on też bardziej naturalny i prostszy.

Polski ustawodawca nie byłby jednak sobą gdyby wprowadzając ważne i dobre zmiany ustrzegł się od błędów. W art. 1207§2 k.p.c., stwierdza się bowiem, że „jeżeli przepisy poniższe nie stanowią inaczej, do postępowania ze skargi o uchylenie wyroku sądu polubownego przepisy o apelacji stosuje się odpowiednio.” Tego typu zapis jest nowością w polskim prawie arbitrażowym. Dotychczasowe przepisy słusznie kwestii tej nie przesądzały. Postępowanie skargowe ma wszakże bardzo szczególną naturę. Również charakter samej skargi był przedmiotem licznych sporów w doktrynie: wyrażano zarówno poglądy, że jest to szczególny środek zaskarżenia, jak i że stanowi ona powództwo o ustalenie. Przesłanki uchylenia wyroku arbitrażowego są wąsko i enumeratywnie określone przez art. 1206 k.p.c. i nie mają wiele wspólnego z podstawami apelacji. Sąd powszechny w żadnym wypadku nie orzeka merytorycznie lecz zawsze wyłącznie kasatoryjnie.

Zakres kognicji sądu powszechnego w postępowaniu skargowym jest również skomplikowaną i sporną kwestią. Najlepiej widać to na klauzuli porządku publicznego, gdzie rodzi się napięcie pomiędzy zakazem merytorycznej kontroli orzeczenia arbitrażowego, a koniecznością zbadania czy nie narusza ono podstawowych zasad porządku publicznego – w tym zasad materialnoprawnych. Sądy zmagają się z tym w praktyce i brak jest jednolitych i  jasnych kryteriów co do tego jak daleko ma sięgać kontrola sądu. Pewnym jest jednak, że powinna być ona bardzo wąska. Jedynie bardzo wyjątkowo sąd rozpoznający skargę przeprowadza postępowanie dowodowe. Postępowanie ze skargi o uchylenie wyroku arbitrażowe ma zatem wiele wspólnego z postępowaniem ze skargi kasacyjnej.

Pomimo wątpliwości co do charakteru skargi i postępowania skargowego sądy radziły sobie z tymi szczególnymi instytucjami prawa arbitrażowego. W tej sytuacji przesądzanie o stosowaniu przepisów o apelacji wydaje się nie tylko niepotrzebne, ale może być szkodliwe. Powstaje zwłaszcza ryzyko, że przepis art. 1207§2 k.p.c. będzie przez niektórych odczytywany jako zbliżenie kontroli w ramach skargi o uchylenie wyroku sądu polubownego do kontroli instancyjnej odbywającej się w ramach postępowania apelacyjnego. Grozi to rozszerzeniem zakresu kontroli wyroku arbitrażowego wykonywanej przez sąd powszechny w kierunku kontroli instancyjnej z naruszeniem wąskiego charakteru przesłanek uchylenia wyroku arbitrażowego określonych w art. 1206 k.p.c. Byłby to niezwykle niefortunny i oczywiście zupełnie niezamierzony przez ustawodawcę kierunek rozwoju polskiej praktyki arbitrażowej.

Nowe przepisy wchodzą w życie 1 stycznia 2016 r.

Opracował Maciej Zachariasiewicz

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s